Je hebt het misschien voorbij zien komen op LinkedIn of in een nieuwsbrief van je boekhouder: de Belastingdienst controleert weer actief op schijnzelfstandigheid. Voor zzp'ers klinkt dat als een dreigement, maar de werkelijkheid is genuanceerder. Er loopt een overgangsperiode, en die bepaalt precies hoeveel risico je dit jaar loopt.
Wat verandert er per 1 januari 2026
Sinds 1 januari 2025 hanteert de Belastingdienst geen handhavingsmoratorium meer. Dat betekent dat inspecteurs weer gewoon mogen optreden als ze denken dat een zzp'er eigenlijk in loondienst werkt. In 2026 loopt daar een overgangsfase overheen, de zogeheten zachte landing: verzuimboetes blijven nog achterwege, maar naheffingen loonheffing kunnen wel worden opgelegd. Nieuw ten opzichte van vorig jaar is dat vanaf 1 januari 2026 ook vergrijpboetes mogelijk zijn, tot 100 procent van de naheffing, als de Belastingdienst opzet of grove schuld kan aantonen bij jou of je opdrachtgever.
De Tweede Kamer had eerder aangedrongen op een langere boetevrije periode, en het kabinet is daar deels in meegegaan. Toch is dat geen vrijbrief: wie bewust de regels omzeilt, loopt dus wel degelijk risico op een boete, terwijl wie te goeder trouw handelt meer ruimte krijgt om zijn werkwijze aan te passen.
Zo pakt de Belastingdienst het aan
De controles beginnen meestal niet met een boekenonderzoek, maar met een bedrijfsbezoek. Een inspecteur komt langs, stelt vragen over hoe de samenwerking met je opdrachtgever eruitziet en legt uit waar de knelpunten kunnen zitten. Pas als daar aanleiding toe is, volgt een zwaarder boekenonderzoek, en dat is ook het instrument waarmee een naheffing kan worden opgelegd.
Volgens cijfers uit een Kamerbrief werkt een team van 80 fte aan dit dossier, met ruim 1.100 bedrijfsbezoeken en 300 boekenonderzoeken tot nu toe. Dat is geen massale jacht op elke zzp'er, maar een gerichte aanpak op sectoren en constructies waar het risico het grootst is, denk aan langdurige opdrachten waarbij je feitelijk meedraait als vast personeelslid.
Wat schijnzelfstandigheid je kan kosten
De criteria van de Belastingdienst en de Kamer van Koophandel draaien om dezelfde vragen: bepaal jij zelf je werktijden, gebruik je eigen materiaal, werk je met meerdere opdrachtgevers en loop je ondernemersrisico? Scoor je op meerdere punten negatief, dan kan de Belastingdienst concluderen dat er feitelijk sprake is van een dienstverband.
De gevolgen raken vooral jou als zzp'er. Word je als schijnzelfstandige aangemerkt, dan kun je de zelfstandigenaftrek en de mkb-winstvrijstelling verliezen over de betreffende periode, wat in de praktijk al snel duizenden euro's extra belasting betekent. Wil je precies weten hoe die aftrekposten werken en wat je dit jaar nog fiscaal voordelig mag bijverdienen, dan is ons artikel over belastingvrij bijverdienen in 2026 een goed vertrekpunt.
Negen op de tien zzp'ers zit al goed
Het goede nieuws: uit een steekproef van ruim 1.600 zelfstandigentoetsen van onderzoeksbureau SharePeople blijkt dat meer dan 90 procent van de zzp'ers structureel ondernemersrisico draagt, investeert in de eigen zaak en een sluitende administratie voert. Bijna iedereen staat ingeschreven bij de KVK en haalt het inkomen uit bedrijfswinst in plaats van uit een vaste vergoeding.
Dat betekent niet dat je achterover kunt leunen. Het is wel een teken dat de gemiddelde zzp'er de zaken al redelijk op orde heeft. Twijfel je toch, kijk dan eerst kritisch naar je eigen boekhouding. Weet je precies wat er binnenkomt en uitgaat, dan zie je risico's ook sneller aankomen. Zicht houden op je cashflow helpt daarbij, net als een helder overzicht van je bedrijfsfinanciën in bredere zin, zoals we eerder al schreven in ons artikel over inzicht in je bedrijfsfinanciën.
De Zelfstandigenwet komt eraan
Op de langere termijn wordt de discussie sowieso anders. Minister Aartsen besloot begin dit jaar om het eerdere wetsvoorstel Vbar te schrappen en te vervangen door een nieuwe Zelfstandigenwet, die gefaseerd wordt ingevoerd. Onderdeel daarvan is een beoogd minimumuurtarief van 38 euro, met als peildatum 1 januari 2026. De verplichting zelf gaat pas per 2027 in en hangt nog af van voldoende steun in de Tweede Kamer, maar opdrachtgevers houden er nu al rekening mee. Werk je structureel onder dat tarief, dan is dat voor een inspecteur straks een extra signaal om verder te kijken.
Voor de officiële en meest actuele uitleg over de beoordeling van jouw arbeidsrelatie is de pagina van de Belastingdienst over schijnzelfstandigheid de betrouwbaarste bron, die wordt bijgewerkt zodra er nieuwe regels ingaan.
Wat je deze maand nog kunt doen
Loop je huidige opdrachten na en stel jezelf de vraag of je werkelijk zelfstandig werkt, of dat je in de praktijk meedraait als een gewone werknemer met een andere titel. Werk je al langer dan een jaar voor dezelfde opdrachtgever tegen een vast maandbedrag, gebruik je hun laptop en volg je hun rooster, dan is dat precies het soort situatie waar de Belastingdienst dit jaar naar kijkt. Leg in je contracten en facturen vast dat je zelf bepaalt hoe en wanneer je werkt, zoek waar mogelijk een tweede opdrachtgever erbij, en bewaar bewijs van je ondernemersrisico, zoals eigen investeringen of aansprakelijkheidsverzekeringen. Kleine aanpassingen nu voorkomen een vervelend gesprek met de fiscus later.